Płyta kratownicowa (ang. lattice bracing, lattice-braced top) to sposób podparcia płyty wierzchniej gitary klasycznej, w którym pod bardzo cienką płytą biegnie siatka listewek ułożonych w kratę, a nie w wachlarz. Pierwszą taką płytę zbudował w 1974 roku australijski lutnik Greg Smallman.
Znak rozpoznawczy: zamiast wachlarza listewek płytę podpiera siatka z balsy wzmocnionej włóknem węglowym, a dno, boki i szyjkę celowo robi się cięższe, aby drgała niemal wyłącznie bardzo cienka płyta wierzchnia.
| Dziedzina | budowa gitary klasycznej, użebrowanie płyty wierzchniej |
| Inne nazwy | kratownica; ang. lattice bracing, lattice-braced top; „gitara w stylu Smallmana” |
| Twórca | Greg Smallman (ur. 19 czerwca 1947 w Cronulli w Nowej Południowej Walii) |
| Kraj | Australia |
| Lata | pierwsza płyta 1974; rozgłos od 1981 roku |
| Materiały | płyta z cedru czerwonego zachodniego, kratownica z balsy wzmocnionej włóknem węglowym |
| Pokrewne systemy | użebrowanie wachlarzowe, podwójna płyta (double top) |
Spis treści
Historia
Greg Smallman zaczął budować gitary w 1972 roku, w kuchni, najpierw na wzór instrumentów barcelońskiej pracowni Flety, z tradycyjnym użebrowaniem wachlarzowym, czyli listewkami rozchodzącymi się pod płytą jak promienie wachlarza. Według Guitar Foundation of America (GFA) był samoukiem i uczył się z książki A. P. Sharpe’a Make Your Own Spanish Guitar.
Pierwszą płytę kratownicową zbudował w 1974 roku. Według GFA próba nie była w pełni udana, ponieważ płyta okazała się zbyt gruba. Ta sama organizacja podaje, że w 1978 roku na festiwalu gitarowym w Sydney Smallman poprosił Johna Williamsa o ocenę swoich instrumentów. Przyczynę niepowodzenia pierwszej płyty lutnik zrozumiał dopiero w 1979 roku. Według sklepu Siccas Guitars system osiągnął dojrzałą postać około 1980 roku.
W 1981 roku John Williams kupił pierwszą gitarę Smallmana i od tej chwili konstrukcja zyskała światową sławę. W połowie lat 90. do pracowni dołączyli synowie lutnika, Damon i Kym, a od 1999 roku instrumenty noszą etykietę „Greg Smallman & Sons Damon & Kym”. Smallman nigdy nie opatentował swojego rozwiązania i dzielił się nim otwarcie, dlatego „gitary w stylu Smallmana” budują dziś także inni lutnicy.
Budowa
U Smallmana płyta wierzchnia jest zawsze z cedru czerwonego zachodniego (zob. cedr i świerk), a podpiera ją kratownica z balsy (bardzo lekkiego drewna) wzmocnionej włóknem węglowym. Według GFA płyta ma około 1,5 mm grubości, miejscami jest ścieniona do kilku dziesiątych milimetra i waży około 55 g, podczas gdy płyta tradycyjna waży około 110 g.
Reszta korpusu jest zbudowana odwrotnie niż w gitarze tradycyjnej. Dno jest wysokie, wysklepione, grubsze i cięższe niż zwykle, najczęściej z palisandru madagaskarskiego. Boki są podwójne, wielowarstwowe, a szyjka cięższa. Celem jest to, by energia drgań strun nie rozpraszała się w korpusie, lecz pozostawała w płycie wierzchniej.
Sam Smallman podkreśla w rozmowie z GFA, że sekretem nie jest kratownica, lecz lekkość płyty: „the tops are very light, and the only way to make them light is to have something like lattice bracing” (płyty są bardzo lekkie, a jedynym sposobem, by były lekkie, jest coś w rodzaju kratownicy).
- Regulowana szyjka. Pozwala zmienić akcję, czyli wysokość strun nad podstrunnicą, bez rozstrajania gitary i bez przerabiania siodełka; według classicguitar.com do regulacji służy klucz imbusowy w rozmiarze 8 (sklep nie podaje jednostki).
- Podłokietnik na dolnym łuku korpusu. Według GFA ma chronić płytę przed tłumieniem przez rękę grającego.
- Czas pracy. Według GFA budowa jednej gitary zajmuje 500–600 godzin, a po naciągnięciu strun następuje 12–14 miesięcy regulacji. W latach 90. pracownia wykonywała 4–6 gitar rocznie, dziś 15–20.
Angielska Wikipedia wywodzi pomysł od doświadczenia Antonia de Torresa, który zbudował gitarę z bokami i dnem z papier-mâché, aby wykazać, że o brzmieniu decyduje płyta wierzchnia.
Na tle innych systemów
Kratownica jest jednym z trzech głównych sposobów budowy płyty we współczesnej gitarze klasycznej. Chris Kamen z classicguitar.com nazywa Torresa, Smallmana i Matthiasa Dammanna trzema „ojcami” nowoczesnej gitary klasycznej. Kratownica i podwójna płyta mają wspólny cel: płytę lekką, a zarazem sztywną.
| System | Twórca | Początek | Budowa płyty |
|---|---|---|---|
| użebrowanie wachlarzowe | Antonio de Torres (wzorzec) | XIX wiek | lita płyta, listewki rozchodzące się wachlarzem |
| płyta kratownicowa | Greg Smallman | 1974 | bardzo cienka płyta cedrowa, siatka z balsy i włókna węglowego |
| podwójna płyta (double top) | Matthias Dammann | 1989 (rdzeń z Nomeksu od 1995) | dwie cienkie płytki drewna rozdzielone rdzeniem o budowie plastra miodu |
Istnieją też odmiany mieszane: według classicguitar.com i forum Delcamp budowano podwójne płyty z kratownicą oraz podwójne płyty z wachlarzem.
Lutnicy i muzycy
Od lat 90. gitary kratownicowe budują z Gregiem Smallmanem jego synowie Damon i Kym. Najbardziej znanym z innych lutników tego kręgu jest Jim Redgate z Adelajdy, który buduje gitary kratownicowe z lekko wysklepionym dnem i wzmocnieniami z włókna węglowego pod płytą. Buduje także odmiany z podwójną płytą. Według angielskiej Wikipedii jego płyty są lżejsze od tradycyjnych, ale nie tak cienkie jak u Smallmana.
Uczestnicy forum Delcamp wymieniają wśród lutników budujących gitary kratownicowe lub gitary w „stylu Smallmana” m.in. Kima Lissarrague’a, Dana Kellawaya, Johna Price’a, Paula Fischera, Stephena Hilla i Anglika Nicholasa Scotta. Simon Marty z Sydney, często wymieniany obok Smallmana, stosuje według źródeł inny układ: listwy z włókna węglowego rozchodzące się gwiaździście od mostka (zob. Sporne szczegóły).
Na gitarach Smallmana grali lub grają m.in. John Williams (przez wiele lat, od 1981 roku), Miloš Karadaglić, Xuefei Yang, Craig Ogden, Judicaël Perroy i Ben Verdery. Według Siccas Guitars Williams nagrał na gitarze Smallmana The Seville Concert. Sam Williams mówił w 2005 roku, że głośność tych gitar jest tylko skutkiem ubocznym ich zalet muzycznych, a nie celem. Na gitarach Redgate’a grają Pepe Romero i Odair Assad, a według Siccas Ana Vidović gra wyłącznie na nich, i to na gitarze z kratownicą (tak podają też Wikipedia i dystrybutor Classic Guitars International).
Na rynku
Nowe gitary Smallmana powstają na zamówienie; według Siccas Guitars czeka się na nie nieraz kilka lat.
| Instrument | Cena | Źródło |
|---|---|---|
| Greg Smallman, 1998 (cedr, menzura 650 mm) | 22 900 CAD (sprzedana) | The Twelfth Fret |
| Greg Smallman & Sons, 2009, 2011, 2021 | sprzedane, cena nie podana | Siccas Guitars, classicguitar.com |
| Andreas Madimenos, 2023 (cedr, kratownica) | 6500 USD (nowa) | classicguitar.com |
Sporne szczegóły
- Brzmienie i nośność. Siccas Guitars przypisuje kratownicy większą głośność, dużą nośność (zdolność dźwięku do docierania w głąb sali), długie wybrzmienie i wyrównane brzmienie wszystkich strun, przyznając zarazem, że kratownice w skrajnej postaci płacą za tę moc utratą części tradycyjnej barwy. Uczestnicy forum Delcamp opisują ten dźwięk różnie: jako „wzmocniony” w uszach grającego, jako „zduszony” albo jako dźwięk o uboższej palecie barw, a Alan Carruth porównał jedną z gitar Smallmana z drewnianym dobro. Niezależnych pomiarów porównujących systemy w źródłach brak; wszystkie opisy barwy to opinie.
- Osobny system czy odmiana wachlarza. Powszechnie mówi się o kratownicy jako o osobnym systemie. Według pisma Guitars International jest ona jednak raczej rozwinięciem wachlarza niż jego przeciwieństwem, a lutnicy z forum Delcamp, w tym James Lister, uważają, że strojenie płyty i stosunek jej sztywności wzdłuż i w poprzek włókien ważą więcej niż sam wzór listewek. Podobnie twierdzi sam Smallman.
- Dno i boki. Według angielskiej Wikipedii (hasło o Smallmanie) i Siccas dno jest rzeźbione, a według hasła Guitar bracing tej samej Wikipedii dno i boki są laminowane, czyli warstwowe. Karty sklepowe potwierdzają wielowarstwowe boki; budowa dna pozostaje niepewna.
- Data dołączenia synów. GFA podaje połowę lat 90. i zmianę etykiety w 1999 roku. Sklep The Twelfth Fret podaje w tekście rok 1999, a w danych tej samej strony rok 2002. Wikipedia wiąże rok 2002 z przeprowadzką pod Melbourne.
- Simon Marty. Galerie des Luthiers nazywa jego układ połączeniem australijskiej kratownicy z podejściem tradycyjnym. Siccas Guitars i rozmowa z lutnikiem w guitarteacher.com.au opisują jednak użebrowanie promieniste z listew z włókna węglowego i płytę o „bardziej tradycyjnej grubości”. Według tych źródeł Marty nie buduje płyty kratownicowej.
Zobacz też
- Greg Smallman — twórca płyty kratownicowej
- Double top — podwójna płyta, drugi współczesny sposób na lekką płytę
- Użebrowanie wachlarzowe — tradycyjny układ listewek od czasów Torresa
- John Williams — gitarzysta, który rozsławił gitary Smallmana
- Cedr i świerk — drewno płyty wierzchniej
- Spis wszystkich haseł
Źródła
- Wikipedia (en), Greg Smallman: https://en.wikipedia.org/wiki/Greg_Smallman
- Wikipedia (en), Guitar bracing: https://en.wikipedia.org/wiki/Guitar_bracing
- Wikipedia (en), Classical guitar: https://en.wikipedia.org/wiki/Classical_guitar
- Guitar Foundation of America, Hall of Fame: Greg Smallman: https://www.guitarfoundation.org/page/HoFSmallman
- Siccas Guitars, Greg Smallman – The Australian Luthier Who Redefined the Concert Guitar: https://www.siccasguitars.com/blogs/luthiers/greg-smallman
- Siccas Guitars, Fan-Braced vs. Double-Top vs. Lattice: https://www.siccasguitars.com/blogs/stories/fan-braced-double-top-lattice-classical-guitars
- Siccas Guitars, Pioneers of the Double-Top: https://www.siccasguitars.com/blogs/stories/double-top-guitar-pioneers
- Chris Kamen, The origin and development of the double top guitar, classicguitar.com: https://classicguitar.com/?p=505
- The Twelfth Fret, Greg Smallman Classical 1998: https://archive.12fret.com/sold/greg-smallman-classical-1998/
- Siccas Guitars, Greg Smallman & Sons Damon & Kym 2009: https://www.siccasguitars.com/products/greg-smallman-sons-damon-kym-2009
- classicguitar.com, 2021 Greg Smallman & Sons Cedar/Lattice: https://classicguitar.com/classical-guitars/2021-greg-smallman-sons-cedar-lattice-braced/
- classicguitar.com, 2011 Greg Smallman & Sons: https://classicguitar.com/?p=1423
- classicguitar.com, 2023 Andreas Madimenos Cedar/Lattice: https://classicguitar.com/classical-guitars/2023-andreas-madimenos-cedar-lattice-braced
- Wikipedia (en), Jim Redgate: https://en.wikipedia.org/wiki/Jim_Redgate
- Siccas Guitars, Jim Redgate — One of the Great Modern Guitar Makers: https://www.siccasguitars.com/blogs/stories/jim-redgate-luthier
- Siccas Guitars, Jim Redgate 2001 Ana Vidovic Lattice: https://www.siccasguitars.com/products/jim-redgate-2001-ana-vidovic-lattice
- Siccas Guitars, Simon Marty: Australia’s Radical Guitar Engineer: https://www.siccasguitars.com/blogs/luthiers/simon-marty
- guitarteacher.com.au, In Conversation with Simon Marty: https://guitarteacher.com.au/?p=3293
- Galerie des Luthiers, Simon Marty 2013: https://www.galeriedesluthiers.com/guitars/simon-marty-2013/
- Guitars International, A Classical Guitar Maker’s Art: https://www.guitarsint.com/article/A_Classical_Guitar_Makers_Art
- Forum Delcamp, Smallman Style Guitars: https://www.classicalguitardelcamp.com/viewtopic.php?p=953268
- Forum Delcamp, Do lattice braced guitars sound amplified?: https://www.classicalguitardelcamp.com/viewtopic.php?p=1030758
- Forum Delcamp, What’s your preferred bracing and why?: https://www.classicalguitardelcamp.com/viewtopic.php?p=1059583