Palisander to nazwa handlowa twardego, ciemnego drewna kilku gatunków drzew z rodzaju Dalbergia z rodziny bobowatych. W gitarze klasycznej służy przede wszystkim na boki i dno pudła, a także na podstrunnice.
Znak rozpoznawczy: drewno, które przepisy dzielą na dwie grupy: palisander z Brazylii (Dalbergia nigra) od 1992 roku jest w najsurowszym Załączniku I konwencji CITES, a pozostałe gatunki rodzaju w latach 2017–2019 wymagały zezwoleń nawet przy gotowych gitarach.
| Dziedzina | budowa gitary, drewno |
| Dotyczy | boków i dna pudła, podstrunnicy |
| Rodzaj botaniczny | Dalbergia (rodzina bobowatych) |
| Najczęstszy gatunek | Dalbergia latifolia z Indii, z plantacji |
| Gatunek najsurowiej chroniony | Dalbergia nigra z Brazylii |
| Ochrona | CITES: D. nigra — Załącznik I (1992); pozostałe gatunki — Załącznik II (cały rodzaj od 2017) |
| Gotowe instrumenty | bez zezwoleń CITES od 26 listopada 2019, z wyjątkiem D. nigra |
Spis treści
Gatunki
Według niemieckiej i angielskiej Wikipedii prawdziwy palisander pochodzi z rodzaju Dalbergia, choć w handlu tą nazwą określa się także inne drewno; na przykład „Tiete rosewood” to według The Wood Database Guibourtia chodatiana. W gitarze z palisandru wykonuje się boki, czyli wygięte ścianki pudła, i dno, czyli jego tylną ścianę. Zebrane źródła nie potwierdzają polskich nazw poszczególnych gatunków, dlatego tabela podaje nazwy łacińskie i handlowe w językach źródeł.
| Gatunek | Nazwy handlowe | Pochodzenie | Gęstość (kg/m³) | Status CITES (źródło) |
|---|---|---|---|---|
| Dalbergia nigra | ang. Brazilian rosewood, Rio rosewood; niem. Rio-Palisander; port. jacarandá | Brazylia, tylko Las Atlantycki | 835 | Załącznik I od 1992 (CITES, Taylor Guitars, Bedell) |
| Dalbergia latifolia | ang. East Indian rosewood; indonez. sonokeling | Indie; plantacje w Indiach i na Jawie | 855 | Załącznik II od 2017; gotowe instrumenty zwolnione od 2019 (CITES, NAMM, Taylor Guitars) |
| Dalbergia baronii i inne gatunki z Madagaskaru | ang. Madagascar rosewood | Madagaskar | 935 | Załącznik II (CITES, Wikipedia); gotowe instrumenty zwolnione od 2019 (NAMM) |
| Dalbergia retusa | ang. cocobolo | Ameryka Środkowa | 1095 | Załącznik II od 2013 (CITES) |
Według Taylor Guitars D. latifolia stanowi zdecydowaną większość palisandru zużywanego do budowy gitar, a w samej wytwórni Taylor — około 95%. Według Bedell Guitars i Wikipedii pochodzi z plantacji.
Historia
Antonio de Torres nie trzymał się jednego drewna: według angielskiej Wikipedii jego gitara FE 17 z 1864 roku ma boki i dno z klonu, a gitara doświadczalna z 1862 roku z masy papierowej, która miała dowieść, że o brzmieniu decyduje płyta wierzchnia. Do najbardziej znanych gitar z palisandru należy instrument Hermanna Hausera z 1937 roku, na którym Andrés Segovia grał w latach 1938–1962; Metropolitan Museum of Art opisuje jego dno i boki jako „Brazilian rosewood”, czyli palisander z Brazylii.
Pod koniec lat 60. XX wieku zapasy drewna z Brazylii się wyczerpywały. Wytwórnia Martin przeszła wtedy na drewno z Indii: według serwisu Vintage Martin — do końca lat 60., według czasopisma Guitar Player — w 1969 roku. Według Bedell Guitars w 2001 roku Brazylia zakazała pozyskiwania D. nigra z natury, więc drewno to pochodzi dziś wyłącznie z dawnych zapasów. The Wood Database podaje, że D. latifolia od połowy lat 60. służy w gitarach jako zamiennik drewna z Brazylii.
Przepisy CITES
CITES to międzynarodowa konwencja o handlu zagrożonymi gatunkami zwierząt i roślin. Handel gatunkami z Załącznika I jest w zasadzie zakazany, a z Załącznika II — dozwolony za zezwoleniem.
| Rok | Zmiana | Źródła |
|---|---|---|
| 1992 | D. nigra w Załączniku I (konferencja w Kioto, marzec); dotyczy także gotowych gitar | CITES, TRAFFIC, Bedell Guitars, Fretboard Journal |
| 2017 | cały rodzaj Dalbergia (poza D. nigra) w Załączniku II; uchwała w Johannesburgu w 2016, w życie 2 stycznia 2017; gitary wywożone handlowo wymagały zezwoleń | CITES, Taylor Guitars, Bedell Guitars |
| 2019 | gotowe instrumenty, części i akcesoria zwolnione z zezwoleń; uchwała w Genewie, w życie 26 listopada 2019; nie dotyczy D. nigra | NAMM, Taylor Guitars, CITES |
Taylor Guitars i Bedell Guitars zgodnie wskazują, że wpis z 2017 roku wywołał chiński popyt na meble z palisandru, zwane hongmu, a nie wytwórstwo instrumentów. Zwolnienie z 2019 roku obejmuje tylko wyroby gotowe; według Taylor Guitars drewno dla lutników, na przykład komplety na boki i dno, nadal wymaga zezwoleń. Według Wikipedii populacje Dalbergia z Madagaskaru trafiły do Załącznika II już w 2013 roku, a wywóz drewna z tej wyspy jest objęty zerowym kontyngentem, czyli w praktyce zakazem. Tom Bedell, założyciel Bedell Guitars, napisał, że jest „w 100% przekonany”, iż kupione przez niego drewno z Madagaskaru pozyskano nielegalnie.
Według niemieckiego Federalnego Urzędu Ochrony Przyrody (BfN) sprzedaż gitary z D. nigra w Unii Europejskiej wymaga świadectwa na handel wewnątrzunijny, a przywóz handlowy jest możliwy tylko w wyjątkach, przede wszystkim dla antyków sprzed 3 marca 1947 roku.
Brzmienie w opiniach
Opisy brzmienia są ocenami słuchowymi, nie wynikami pomiarów. Bedell Guitars nazywa D. nigra „najcenniejszym z drewien tonalnych” o brzmieniu głośnym, ciepłym i bogatym, a angielska Wikipedia — drewnem, które na boki i dno brzmi być może najlepiej. Na forum Delcamp lutnik Pepe Vergara także uznaje drewno z Brazylii za najlepsze, inni uczestnicy nie słyszą jednak przewagi albo uważają różnicę za bardzo subtelną. Vergara i lutnik Marcus Dominelli zwracają tam uwagę, że drewno z Brazylii łatwo pęka. O drewnie płyty mówi hasło Cedr i świerk.
Na rynku
Madrycka pracownia Ramírez wycenia gitary budowane ręcznie według drewna boków i dna: podstawą jest palisander z Indii, a za drewno z Madagaskaru, cocobolo i drewno z Brazylii pobiera dopłatę.
| Drewno boków i dna | Antigua 1A |
|---|---|
| D. latifolia (Indie) | 11 995 € |
| Dalbergia z Madagaskaru | 13 679,01 € |
| D. nigra (Brazylia) | 21 675 € |
Taka sama dopłata za drewno z Brazylii, 9680 €, obowiązuje w modelu Especial 1A, który w wersji podstawowej kosztuje 10 469 €.
Sporne szczegóły
- Data wpisu D. nigra. CITES: uchwała w marcu 1992; Fretboard Journal i Vintage Martin: 11 czerwca 1992; blog Ingo Ravena (2014): 6 listopada 1992; BfN: data graniczna dla Unii 20 lipca 1992.
- Zezwolenia w USA w latach 2017–2019. Opracowanie Taylor Guitars z 2018 roku: wzrost z około 20 000 do 40 000 rocznie; późniejszy blog tej wytwórni: do ponad 60 000.
- Reguła 10 kg. The Wood Database nadal uzależnia obowiązek zezwolenia CITES od masy przesyłki; według CITES próg ten dotyczył przesyłek niehandlowych w latach 2017–2019, a od 2019 gotowe instrumenty są zwolnione bez względu na masę (NAMM).
- Odsprzedaż gitary przywiezionej prywatnie. Według bloga Ingo Ravena (2014) gitary z D. nigra przywiezionej do Unii prywatnie nie można nigdy sprzedać; komentujący pod wpisem podważają to twierdzenie.
Zobacz też
- Cedr i świerk — drewno płyty wierzchniej
- Lite drewno a laminat — drewno lite i sklejka w gitarze
- Ramírez — madrycka pracownia z cennikiem według drewna
- Hauser — twórca gitary Segovii z 1937 roku z palisandru z Brazylii
- Antonio de Torres — gitary z palisandru, klonu i masy papierowej
- Spis wszystkich haseł
Źródła
- Wikipedia (de), Palisander: https://de.wikipedia.org/wiki/Palisander
- Wikipedia (en), Rosewood: https://en.wikipedia.org/wiki/Rosewood
- Wikipedia (en), Dalbergia nigra: https://en.wikipedia.org/wiki/Dalbergia_nigra
- Wikipedia (en), Dalbergia latifolia: https://en.wikipedia.org/wiki/Dalbergia_latifolia
- Wikipedia (en), Dalbergia baronii: https://en.wikipedia.org/wiki/Dalbergia_baronii
- Wikipedia (en), Antonio de Torres Jurado: https://en.wikipedia.org/wiki/Antonio_de_Torres_Jurado
- CITES, projekt propozycji CoP18 w sprawie Dalbergia i Guibourtia (adnotacja #15): https://cites.org/sites/default/files/eng/cop/18/prop/020119_d/E-CoP18-Prop_draft-Dalbergia-Guibourtia-%2315.pdf
- CITES, CoP17 Prop. 54 (stan wpisów Dalbergia po CoP16): https://cites.org/sites/default/files/eng/cop/17/prop/060216/E-CoP17-Prop-54.pdf
- NAMM, CITES Issues Official Notification for Dalbergia Annotation Change: https://www.namm.org/cites-issues-official-notification-dalbergia-annotation-change
- Taylor Guitars, A Closer Look at CITES Rosewood Regulation (2018): https://woodandsteel.taylorguitars.com/wp-content/uploads/2020/06/A-Closer-Look-at-CITES-Rosewood-Regulation-2018.pdf
- Taylor Guitars, Rosewood Musical Instruments Exempted from Requiring CITES Permits: https://blog.taylorguitars.com/rosewood-musical-instruments-exempted-from-requiring-cites-permits
- Bedell Guitars, Brazilian Rosewood: https://bedellguitars.com/seed-to-song/the-tonewood-certification-project/tonewoods/brazilian-rosewood
- Bedell Guitars, Saving the World’s Rosewood Forests (2016): https://bedellguitars.com/saving-the-worlds-rosewood-forests-new-cities-rosewood-changes/
- BfN, Infoblatt Dalbergia nigra: https://www.bfn.de/sites/default/files/2022-01/Infoblatt-Dalbergia-nigra-1%20en.pdf
- TRAFFIC, Trade in Dalbergia nigra and the European Union: https://traffic.org/publications/reports/trade-in-dalbergia-nigra-and-the-european-union
- Fretboard Journal, US Fish and Wildlife Service’s Updated (Not Really) Policy on Brazilian Rosewood (2014): https://www.fretboardjournal.com/features/us-fish-and-wildlife-services-updated-not-really-policy-brazilian-rosewood/
- I. Raven, mk-guitar, Guitars with Brazilian Rosewood – Exporting from the US into the EU (2014): https://www.mk-guitar.com/?p=4189
- Vintage Martin, A Primer for CITES: https://vintagemartin.com/CITES.html
- Guitar Player, Brazilian rosewood: https://www.guitarplayer.com/gear/brazilian-rosewood
- Metropolitan Museum of Art, Hermann Hauser, gitara 1937: https://www.metmuseum.org/art/collection/search/503282
- The Wood Database, Brazilian Rosewood: https://www.wood-database.com/brazilian-rosewood/
- The Wood Database, East Indian Rosewood: https://www.wood-database.com/east-indian-rosewood/
- The Wood Database, Madagascar Rosewood: https://www.wood-database.com/madagascar-rosewood/
- The Wood Database, Cocobolo: https://www.wood-database.com/cocobolo/
- Guitarras Ramírez, Especial: https://guitarrasramirez.com/en/producto/especial/
- Guitarras Ramírez, Antigua: https://guitarrasramirez.com/en/producto/antigua/
- Guitarras Ramírez, katalog gitar ręcznie budowanych: https://guitarrasramirez.com/en/categoria-producto/guitars/handcrafted-guitar/handmade-classical-guitar/
- Forum Delcamp, Brazilian RW better than Indian RW?: https://www.classicalguitardelcamp.com/viewtopic.php?p=298009
- Forum Delcamp, Does brazilian rosewood really make a difference?: https://www.classicalguitardelcamp.com/viewtopic.php?p=629688