Félix Manzanero (1937–2019) to hiszpański lutnik, budowniczy gitar klasycznych i flamenco z Madrytu. Po dwunastu latach w pracowni José Ramíreza otworzył w 1964 roku własny sklep z warsztatem przy Calle de Santa Ana 12, w dzielnicy La Latina.
Znak rozpoznawczy: gitary Ramíreza z wybitymi w środku inicjałami „F.M.”, ślad lat terminu, oraz własny sklep, w którym zgromadził ponad sto dawnych gitar hiszpańskich.
| Kraj | Hiszpania |
| Lata życia | 27 lipca 1937, Madryt — 18 sierpnia 2019 |
| Pracownia | Calle de Santa Ana 12, Madryt (La Latina), od 1964 |
| Szkoła | pracownia José Ramíreza (12 lat); szkoła madrycka |
| Instrumenty | gitary klasyczne i flamenco |
| Następca | syn Iván Manzanero |
| Gdzie kupić dziś | gitary Félixa — na rynku wtórnym; nowe gitary pracowni buduje Iván Manzanero |
Spis treści
- Życie
- U Ramíreza
- Własna pracownia i kolekcja
- Konstrukcja i instrumenty
- Muzycy
- Na rynku
- Sporne szczegóły
Życie
Félix Manzanero urodził się 27 lipca 1937 roku w Madrycie. Według wspomnienia, które Ronald Fernández, lutnik i wieloletni przyjaciel Manzanera, ogłosił w piśmie American Lutherie (nr 139, 2020), ojciec Félixa był muzykiem. Guitar Salon International podaje, że Félix od dziewiątego roku życia uczył się muzyki w Królewskim Konserwatorium w Madrycie (Real Conservatorio).
W wieku 14 lat trafił do pracowni José Ramíreza i spędził w niej dwanaście lat. W 1985 roku na zaproszenie rządu Meksyku poprowadził kurs budowy gitary hiszpańskiej w Paracho (stan Michoacán), mieście słynącym z wyrobu gitar. Pod koniec życia przekazał pracownię synowi Ivánowi. Zmarł 18 sierpnia 2019 roku.
| Rok | Wydarzenie |
|---|---|
| 1937 | urodzenie w Madrycie |
| 1951 lub 1952 | w wieku 14 lat wchodzi do pracowni José Ramíreza |
| 1964 | własny sklep z warsztatem przy Calle de Santa Ana 12 |
| 1985 | kurs budowy gitary w Paracho na zaproszenie rządu Meksyku |
| 1987 lub 1989 | nagroda za akustykę na konkursie lutniczym w Tarbes (Francja) |
| 2010 lub 2012 | koniec pracy; firmę prowadzi syn Iván |
| 2019 | śmierć 18 sierpnia |
Według madryckiego portalu miejskiego esMadrid Manzanero otrzymał w 1991 roku tytuł „Artesano Tradicional Madrileño” (tradycyjny rzemieślnik madrycki) od Izby Handlowo-Przemysłowej Madrytu, a w 1993 roku dyplom „Ad Honores” Europejskiej Akademii Sztuk.
U Ramíreza
Pracownia José Ramíreza była w połowie XX wieku jedną z najważniejszych szkół lutniczych Madrytu. Według sklepu Siccas Guitars Manzanero zaczynał tam od lakierowania, a pierwszą gitarę złożył ze ścinków drewna, co przekonało José Ramíreza II, by dopuścił go do budowy. Ten sam sklep podaje, że podstaw budowy gitary uczył go wcześniej Modesto Borreguero (1893–1969). Guitar Salon International wymienia go obok innych wychowanków tej pracowni: Manuela Contrerasa, Paulina Bernabé i Teodora Péreza.
Gitary, które zbudował u Ramíreza, mają w środku, zwykle na stopce gryfu (miejscu, gdzie gryf łączy się z pudłem), wybite inicjały „F.M.”. Handlarze wyodrębniają takie instrumenty jako osobną grupę: na przykład sklep Flamenco Guitars for Sale sprzedał gitarę flamenco José Ramíreza z 1968 roku, opisaną jako zbudowaną przez Félixa Manzanera. U Ramíreza pracował też brat Félixa, Pedro, który według Fernándeza zajmował się naprawami.
Własna pracownia i kolekcja
Sklep z warsztatem przy Calle de Santa Ana 12 (28005 Madryt) znajduje się nieopodal Rastro, madryckiego targu staroci. Działa dziś pod szyldem „Guitarrería F. Manzanero”. Według Fernándeza od około 1966 roku gitary Manzanera sprowadzał do Kalifornii John Fernández, a sprzedawał je Seiko Sesoko w Anaheim.
W sklepie Manzanero zgromadził kolekcję ponad stu dawnych gitar hiszpańskich z XVIII–XX wieku. Pracownia nazywa ją jedyną na świecie, co jest oceną samej pracowni. Według Fernándeza część kolekcji pokazano na wystawie La Guitarra Española w Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku (1991–1992). Dostępny opis katalogu tej wystawy nazwiska Manzanera jednak nie wymienia. Kolekcją opiekuje się dziś Iván Manzanero.
Rodzina: żona Soledad, synowie Félix junior i Iván. Według Fernándeza ojciec uczył obu synów swojej metody budowy. Iván buduje gitary i prowadzi firmę w pierwotnym lokalu.
Konstrukcja i instrumenty
Manzanero budował w tradycji szkoły madryckiej, z dawnego, długo sezonowanego drewna. Według esMadrid pracownia używa drewna sezonowanego przez ponad 25 lat. Gitary z późniejszych lat mają zwykle menzurę (długość drgającej struny od siodełka do mostka) 650 mm, siodełko (podpórkę strun przy główce) o szerokości 52–53 mm i wykończenie lakierem.
Guitar Salon International podaje jako jego cechę rozpoznawczą główkę w kształcie litery „M” z wycięciem w półksiężyc (media luna). Według Fernándeza Manzanero próbował też rozwiązań niezwykłych: zbudował gitarę o pudle eliptycznym, gitarę bez żeberek pod płytą wierzchnią, kilka gitar z płytą wierzchnią łączoną z cedru i świerku oraz laúd (hiszpański instrument szarpany z rodziny lutni) z dwunastoma strunami rezonansowymi, czyli takimi, których się nie szarpie, a które drgają same, współbrzmiąc z pozostałymi. Miał też własną metodę badania płyty wierzchniej przed przyklejeniem jej do pudła. Według strony Fernández Music pod własną etykietą Manzanero zbudował ponad tysiąc gitar, w późnym okresie około dziesięciu rocznie.
| Rok | Rodzaj | Płyta wierzchnia | Boki i tył | Menzura / siodełko | Źródło |
|---|---|---|---|---|---|
| 1966 | gitara flamenco | świerk | cyprys | 655 mm / 52,8 mm | Reverb |
| 1967 | klasyczna | cedr | palisander brazylijski | — | Vintage & Rare |
| lata 70. | klasyczna „Concert” | cedr | palisander indyjski | — | Oscar Guitars |
| 1985 | flamenco | świerk niemiecki | cyprys | 645 mm / 53 mm | Flamenco Guitars for Sale |
| 1998 | klasyczna SP/MP | świerk | klon | 650 mm / 52 mm | Guitar Salon International |
| 2002 | flamenco | świerk niemiecki | cyprys | 650 mm / 52 mm | Flamenco Guitars for Sale |
| 2008 | klasyczna „Santa Ana” | lity świerk | lity palisander indyjski | 650 mm / 52 mm | guitars.de |
| 2010 | klasyczna SP/IN | świerk | palisander indyjski | 650 mm / 52 mm | Guitar Salon International |
Oznaczenia z kart Guitar Salon International opisują drewno: SP — świerkowa płyta wierzchnia (spruce), IN — palisander indyjski, MP — klon (maple). Gitary flamenco mają zwykle boki i tył z cyprysu, który daje jaśniejsze, krótsze brzmienie.
Muzycy
Według Fernándeza gitary Manzanera kupowali brazylijski gitarzysta Laurindo Almeida i francuski gitarzysta flamenco Manitas de Plata, a pracownię odwiedził Sabicas. Inne źródła tego nie potwierdzają, a karty sklepów nie wymieniają żadnych muzyków. Sam Manzanero grał tanga i pasodoble na bandurrii (małym hiszpańskim instrumencie szarpanym) i na laúdzie.
Na rynku
Gitary Félixa Manzanera kupuje się dziś wyłącznie na rynku wtórnym. Ceny w ogłoszeniach zależą od roku, drewna i stanu; poniżej podano ceny ofertowe, nie wyceny.
| Gitara | Sprzedawca | Cena ofertowa |
|---|---|---|
| flamenco 2002, świerk i cyprys | Flamenco Guitars for Sale | 2600 euro (sprzedana) |
| José Ramírez flamenco 1968, budowa F. Manzanera | Flamenco Guitars for Sale | 3800 euro (sprzedana) |
| klasyczna „Santa Ana” 2008 | guitars.de | 3499 euro |
| flamenco 1966, świerk i cyprys | Reverb | 5500 dolarów (ogłoszenie zakończone) |
| klasyczna 2007 | classicguitar.com | 5500 dolarów |
| klasyczna „Concert”, lata 70., stan 6,5/10 | Oscar Guitars | 25 000 koron szwedzkich (2026) |
| flamenco 1999, z kolekcji R. Fernándeza | Fernández Music | 12 000 dolarów (2021) |
Sporne szczegóły
- Rok otwarcia pracowni. Wspomnienie Fernándeza i Guitar Salon International podają 1964, sklep Oscar Guitars — 1963 lub 1964.
- Nagroda w Tarbes. Portal esMadrid podaje rok 1987, sklep Siccas Guitars i ogłoszenie w serwisie Reverb — 1989.
- U którego Ramíreza. Większość źródeł pisze, że do pracowni przyjął go José Ramírez II, a pracował tam także za José Ramíreza III. Fernández w jednym tekście pisze o Ramírezie II, w innym o Ramírezie III.
- Ponad tysiąc gitar. Według wspomnienia w American Lutherie Manzanero zbudował ich ponad tysiąc w pracowni Ramíreza; według strony Fernández Music — ponad tysiąc pod własną etykietą, nie licząc gitar z czasów Ramíreza.
- Koniec pracy. Fernández Music i guitars.de podają rok 2012, serwis classicguitar.com — rok 2010, w którym firmę miał przejąć Iván.
Żadne źródło nie wiąże pracowni Manzanera z placem Plaza de la Paja. Wszystkie podają adres Calle de Santa Ana 12.
Zobacz też
- Ramírez — pracownia, w której Manzanero spędził dwanaście lat
- Modesto Borreguero — madrycki lutnik, pierwszy nauczyciel Manzanera
- Contreras — inny wychowanek pracowni Ramíreza
- Szkoła madrycka — tradycja, w której budował
- Gitara flamenco — rodzaj gitary, który budował obok klasycznej
- Spis wszystkich haseł
Źródła
- Ronald L. Fernández, wspomnienie o Félixie Manzanerze, American Lutherie nr 139 (2020): https://luth.org/?p=127664
- Fernández Music, Félix Manzanero: https://fernandezmusic.com/FelixManzanero.html
- Fernández Music, Manzanero Guitars: https://www.fernandezmusic.com/ManzaneroGuitars.html
- esMadrid, Guitarras Manzanero: https://www.esmadrid.com/compras/guitarras-manzanero
- Time Out Madrid, Guitarrería F. Manzanero: https://www.timeout.es/madrid/es/tiendas/guitarreria-f-manzanero
- Guitar Salon International, Félix Manzanero SP/IN 2010: https://www.guitarsalon.com/product/felix-manzanero
- Guitar Salon International, Félix Manzanero SP/MP 1998: https://www.guitarsalon.com/product/felix-manzanero-2
- Siccas Guitars, Félix Manzanero Flamenca 1965: https://www.siccasguitars.com/products/felix-manzanero-flamenca-1965
- Oscar Guitars, 1970s Félix Manzanero Concert: https://www.oscarguitars.se/en/classical/8484-1970s-felix-manzanero-concert-natural.html
- Flamenco Guitars for Sale, gitary Félixa Manzanera: https://www.flamencoguitarsforsale.net/en/felix-manzanero-guitars/
- Flamenco Guitars for Sale, Félix Manzanero 1985: https://www.flamencoguitarsforsale.net/en/felix-manzanero-guitars/flamenco-guitar-felix-manzanero-1985-21/
- Flamenco Guitars for Sale, Félix Manzanero 2002: https://www.flamencoguitarsforsale.net/en/?p=15042
- Flamenco Guitars for Sale, José Ramírez 1968 (F. Manzanero): https://www.flamencoguitarsforsale.net/en/?p=7444
- Reverb, Felix Manzanero Flamenco 1966: https://reverb.com/item/80471081-felix-manzanero-flamenco-1966
- Vintage & Rare, Félix Manzanero 1967: https://www.vintageandrare.com/product/Felix-Manzanero-1967-27444
- classicguitar.com, Félix Manzanero 2007: https://classicguitar.com/?p=7745
- guitars.de, Félix Manzanero „Santa Ana” 2008: https://guitars.de/en/?p=109171
- LACG, katalog La Guitarra Española / The Spanish Guitar: https://lacg.net/product/la-guitarra-espa-ola-the-metropolitan-museum-of-art