Gitara romantyczna (ang. romantic guitar lub early romantic guitar, hiszp. guitarra clásico-romántica, fr. guitare romantique) to gitara z sześcioma pojedynczymi strunami, budowana mniej więcej od 1790 roku do połowy XIX wieku w Neapolu, Paryżu, Wiedniu, Londynie i Hiszpanii. Jest ogniwem pośrednim między gitarą barokową a gitarą, którą ukształtował Antonio de Torres.
Znak rozpoznawczy: sześć pojedynczych strun na pudle większym niż w gitarze barokowej, a mniejszym niż u Torresa, przy menzurze, która w zachowanych egzemplarzach waha się od 585 do 639 mm i nie ma jednej wspólnej miary.
| Rodzaj | gitara sześciostrunowa, pojedyncze struny jelitowe |
| Okres | rdzeń ok. 1790–1830; schyłek umownie ok. 1850–1880 |
| Ośrodki | Neapol, Paryż, Wiedeń, Londyn, Hiszpania (Kadyks, Malaga) |
| Poprzedniczka | gitara barokowa o pięciu podwójnych strunach |
| Następczyni | gitara Antonia de Torresa |
| Menzura | krótsza niż 650 mm; w oryginałach 585–639 mm |
| Główni budowniczowie | Lacôte (Paryż), Panormo (Londyn), Stauffer (Wiedeń), Fabricatore (Neapol) |
| Gdzie kupić dziś | oryginały w antykwariatach i domach aukcyjnych; kopie u lutników |
Spis treści
- Między gitarą barokową a Torresem
- Historia
- Budowa
- Czy Torres wynalazł wachlarz
- Budowniczowie
- Muzycy
- Na rynku
- Sporne szczegóły
Między gitarą barokową a Torresem
Gitarę romantyczną najłatwiej zrozumieć przez porównanie z dwiema sąsiednimi epokami. Gitara barokowa z XVII i pierwszej połowy XVIII wieku miała pięć chórów, czyli par strun nastrojonych razem i szarpanych jak jedna struna. Gitara romantyczna zastąpiła je sześcioma pojedynczymi strunami, tak jak w gitarze dzisiejszej.
Pudło gitary romantycznej było większe niż w gitarze barokowej i miało wyraźniej zaznaczone wcięcia w talii (według Wikipedii). Zarazem było mniejsze niż u Torresa: to właśnie Torres w połowie XIX wieku poszerzył pudło, pogłębił talię, pocienił płytę wierzchnią i wysklepił ją w dwóch kierunkach. Gitara romantyczna leży więc pośrodku, zarówno pod względem wielkości, jak i czasu.
| Cecha | Gitara barokowa | Gitara romantyczna | Gitara Torresa |
|---|---|---|---|
| Struny | pięć podwójnych chórów | sześć pojedynczych | sześć pojedynczych |
| Pudło | najmniejsze | większe od barokowego, mniejsze od torresowskiego | poszerzone, z głębszą talią |
| Menzura | według Met 630–700 mm | krótsza niż 650 mm; oryginały 585–639 mm | 650 mm |
| Napinanie strun | drewniane kołki | kołki, coraz częściej metalowe mechaniki | mechaniki |
| Użebrowanie | — | poprzeczne albo wachlarzowe, zależnie od szkoły | symetryczny wachlarz |
Menzura to długość drgającej struny od siodełka przy główce do mostka. Długość pudła w gitarach Louisa Panormo wynosiła około 450 mm.
Historia
Kolebką gitary z pojedynczymi strunami był Neapol. Według Wikipedii w 1774 roku Ferdinando Gagliano zbudował tam gitarę z pięcioma pojedynczymi strunami, a w 1779 roku Gaetano Vinaccia — gitarę sześciostrunową, uznawaną za najstarszą zachowaną, choć jej data budzi wątpliwości. Według tego samego źródła sześć pojedynczych strun przyjęła wkrótce Francja, a niedługo potem Hiszpania; około 1800 roku były już w powszechnym użyciu.
W Wiedniu nowinki techniczne wiązały się z Johannem Georgiem Staufferem. Według Wikipedii w 1822 roku Stauffer i Johann Ertl otrzymali cesarskie zlecenie na ulepszenie gitary, w 1823 roku Stauffer zbudował arpeggione (instrument łączący gitarę z wiolonczelą, na który Schubert napisał sonatę), a w 1825 roku wprowadził mechaniki ustawione w rzędzie po jednej stronie główki. W Paryżu René Lacôte budował gitary z dodatkowymi strunami: według Wikipedii dziesięciostrunową „décacorde” w 1826 roku i dziewięciostrunową w 1827 roku.
W 1830 roku Fernando Sor wydał w Paryżu Méthode pour la guitare, którą w 1832 roku przełożono na angielski. Kres epoki wyznacza praca Torresa: w 1856 roku Torres zbudował gitarę „La Leona”, a w 1862 roku gitarę z bokami i dnem z papier-mâché, która dowodziła, że o brzmieniu decyduje płyta wierzchnia. Instrument ten przechowuje Museu de la Música w Barcelonie.
| Rok | Wydarzenie |
|---|---|
| 1774 | Gagliano, Neapol: gitara z pięcioma pojedynczymi strunami (według Wikipedii) |
| 1779 | Vinaccia, Neapol: najstarsza zachowana gitara sześciostrunowa (data niepewna) |
| ok. 1800 | sześć pojedynczych strun w powszechnym użyciu |
| 1822 | cesarskie zlecenie dla Stauffera i Ertla w Wiedniu |
| 1830 | Sor wydaje Méthode pour la guitare |
| 1856 | Torres buduje „La Leona” |
| 1862 | Torres buduje gitarę z papier-mâché |
Budowa
Struny i mostek. Sześć pojedynczych strun zaczepiano często w mostku z kołeczkami, czyli takim, w którym struny przytrzymują wbite w otwory kołki, jak w dzisiejszych gitarach akustycznych. Taki mostek miała gitara Gagliana z 1774 roku i gitara Lacôte’a z około 1835 roku z Metropolitan Museum.
Strojenie. Drewniane kołki ustępowały metalowym mechanikom. Lacôte chował mechanizm strojenia wewnątrz główki, Panormo stosował klucze Bakera. Gennaro Fabricatore używał zwykle hebanowych kołków podobnych do skrzypcowych (według The Twelfth Fret).
Progi i gryf. Według Wikipedii progi wiązano najpierw z jelita, potem wprawiano listewki z hebanu lub kości słoniowej, wreszcie metalowe. Gitara Fabricatorego z 1830 roku ma progi mosiężne, a gitara Lacôte’a z Met — 17 progów z mosiądzu niklowego. Według Wikipedii podstrunnica była zwykle zlicowana z płytą, a gryf węższy niż dziś. Wyjątkiem był wiedeński model Legnaniego, budowany przez Stauffera w latach 1820–1829: miał podstrunnicę uniesioną nad płytą i główkę w kształcie ósemki, był wykonany ze świerku i klonu, a według earlyromanticguitar.com i opisów współczesnych kopii miał także gryf, którego kąt ustawiano kluczykiem zegarowym.
Drewno. Klonu na boki i dno używali Stauffer, Scherzer i Fabricatore. Lacôte budował z mahoniu, drewna satynowego i palisandru, a gitary Panormo „w stylu hiszpańskim” miały palisander brazylijski. Zdobienia były skromne: obejmowały głównie obrzeża pudła i obwódkę otworu rezonansowego. Według Wikipedii otworu nie wypełniała ażurowa rozeta, znana z gitary barokowej, co pozwalało uzyskać głośniejsze brzmienie.
| Instrument | Menzura | Źródło pomiaru |
|---|---|---|
| Lacôte, Paryż, 1840 | 585 mm | Brompton’s |
| Lacôte „Legnani”, Paryż, 1827 | 590 mm | Brompton’s |
| N. G. Ries, Wiedeń, ok. 1840 | 591 mm | Retrofret |
| Panormo, Londyn, 1850 | 630 mm | Siccas Guitars |
| Stauffer, Wiedeń, 1829 | 639 mm | Siccas Guitars |
| dla porównania: Torres | 650 mm | Wikipedia |
Pomiary pokazują, że określenie „romantyczna” nie oznacza jednej miary. Sklep Siccas Guitars podaje typową menzurę 620–640 mm, ale część zachowanych gitar była wyraźnie krótsza: paryskie Lacôte’a i wiedeńska gitara Riesa mają menzurę poniżej 600 mm, choć wiedeński Stauffer z 1829 roku — 639 mm.
Czy Torres wynalazł wachlarz
Użebrowanie to układ listewek przyklejonych od spodu do płyty wierzchniej. Wzmacniają one cienką płytę i kształtują jej drgania. Często powtarza się uproszczenie: gitara romantyczna miała listewki poprzeczne, ułożone jak szczeble drabiny, a Torres wynalazł wachlarz, czyli listewki rozchodzące się promieniście spod mostka.
Według angielskiej Wikipedii (hasło o Antoniu de Torresie) Torres nie był pierwszym, który użył wachlarza. Jego zasługą było dopracowanie układu symetrycznego. Londyńska gitara Louisa Panormo z 1838 roku ma już wachlarz z siedmiu listewek, co potwierdzają The Twelfth Fret i Siccas Guitars. Panormo określał się na etykietach jako „jedyny wytwórca gitar w stylu hiszpańskim”, a wachlarz stosowali też lutnicy hiszpańscy przed Torresem. Właściwy obraz jest więc taki: listewki poprzeczne przeważały w szkole francuskiej, włoskiej i wiedeńskiej (poprzeczne miał na przykład Lacôte), wachlarz zaś w szkole hiszpańskiej i u Panormo.
Budowniczowie
| Budowniczy | Miasto | Lata | Cecha | Źródło |
|---|---|---|---|---|
| Gaetano Vinaccia | Neapol | gitara z 1779 | najstarsza zachowana gitara sześciostrunowa (data niepewna) | Wikipedia |
| Gennaro Fabricatore | Neapol | ok. 1750–1832 | rodzinny warsztat; klon i kołki hebanowe (The Twelfth Fret), progi mosiężne (Met i The Twelfth Fret) | Met; The Twelfth Fret |
| René Lacôte | Paryż | ur. 1785; zm. 1855, 1868 albo 1871 | mechanizm strojenia w główce, listewki poprzeczne, gitary Sora | Met; Siccas; Wikipedia |
| Louis Panormo | Londyn (Bloomsbury) | 1784–1862 | wachlarz z siedmiu listewek, „styl hiszpański”, klucze Bakera | Wikipedia; The Twelfth Fret; Siccas |
| Johann Georg Stauffer | Wiedeń | 1778–1853 | model Legnaniego, mechaniki w jednym rzędzie, uczeń: C. F. Martin | Wikipedia; Siccas |
| Nicholas Georg Ries | Wiedeń | gitara z ok. 1840 | model Legnaniego, menzura 591 mm | Retrofret |
| Johann Gottfried Scherzer | Wiedeń | ur. 1834 (według Siccas) | praca u Johanna Antona Stauffera (według Siccas); klon | Siccas; Southwell Guitars |
Lacôte był według Wikipedii uczniem Josepha Ponsa, a francuski badacz René Vannes nazwał go „Stradivariusem gitary”. Louis Panormo, syn lutnika skrzypcowego Vincenza Panormo z włoskiej rodziny lutniczej, miał według Wikipedii warsztat w Bloomsbury co najmniej od 1817 roku, a zmarł w Nowej Zelandii. Sor pisał, że Panormo zbudował kilka gitar pod jego kierunkiem. W Hiszpanii według Wikipedii pracowali m.in. Joseph i Manuel Martínez w Maladze oraz Pagés i Benedid w Kadyksie; Sor przedkładał gitary hiszpańskie nad inne.
Dawne wzory odtwarzają dziś lutnicy: Jan Tuláček z czeskiego miasta Dobříš (model Legnaniego Stauffera), Simon Burgun ze Strasburga (model Stauffera), David Moreno García i Scot Tremblay (kopie Panormo) oraz brytyjska pracownia Southwell Guitars (kopia Scherzera).
Muzycy
Na gitarach Lacôte’a grali Fernando Sor, Ferdinando Carulli, Zani de Ferranti i Dionisio Aguado. Gitara Lacôte’a z około 1835 roku w Metropolitan Museum ma według muzeum etykietę z podpisem Sora i należała niegdyś do Juliana Breama. Według Wikipedii Napoléon Coste grał na siedmiostrunowej gitarze Lacôte’a. Od włoskiego wirtuoza Luigiego Legnaniego wziął nazwę wiedeński model Stauffera.
Sor grał opuszkami palców, bez paznokci. Aguado według Wikipedii grał paznokciami i wymyślił tripodion, podpórkę utrzymującą gitarę podczas gry. Według Wikipedii gitara Fabricatorego z 1809 roku z inicjałami „M G” mogła należeć do Maura Giulianiego, a gitarę Stauffera miał Franz Schubert. Do epoki należał też Johann Kaspar Mertz (1806–1856), działający w Wiedniu.
Na rynku
Ceny poniżej pochodzą z pojedynczych katalogów i ofert, dają więc tylko ogólne pojęcie o poziomie cen.
| Instrument | Cena | Źródło |
|---|---|---|
| Panormo, 1843 | szacunek 1500–2000 funtów | aukcja, 1997 |
| Panormo, 1829 | szacunek 2000–3000 funtów | Bonhams, 2008 |
| Lacôte „Legnani”, 1827 | szacunek 3000–5000 funtów | Brompton’s, 2014 |
| Lacôte, 1840 | szacunek 4000–6000 funtów | Brompton’s, 2015 |
| N. G. Ries, ok. 1840 | 5000 dolarów (sprzedana) | Retrofret |
| Panormo, 1838 | 8450 dolarów kanadyjskich (sprzedana) | The Twelfth Fret |
| Jan Tuláček, kopia Stauffera, 2025 | 5400 euro | Galerie des Luthiers, 2025/26 |
Sporne szczegóły
- Granice epoki. Wikipedia pisze o „niezwykłej spójności” gitar z lat 1790–1830; angielskie hasło o gitarze klasycznej podaje w jednym tekście dwa przedziały, 1750–1850 i około 1790–1880, a sklep Siccas Guitars — lata około 1790–1870.
- Pierwsza gitara sześciostrunowa. Wikipedia wskazuje gitarę Vinaccii z 1779 roku, ale sama zaznacza, że data jest niepewna (w przypisach pojawia się też rok około 1776), a autentyczność gitar sprzed lat 90. XVIII wieku bywa podważana. The Twelfth Fret przypisuje „pierwsze nowoczesne gitary sześciostrunowe” warsztatowi Giovanniego Battisty Fabricatorego z lat 90.
- Szkoła Morettiego. Metodę gry na gitarze sześciostrunowej autorstwa Morettiego datuje się na 1799 rok (Wikipedia, hasło o gitarze romantycznej) albo na 1792 rok (Wikipedia angielska i hiszpańska, hasła o gitarze klasycznej).
- Lacôte — imię i śmierć. Metropolitan Museum i Brompton’s: Pierre-René Lacôte, zmarły w 1855 roku; Wikipedia: René François Lacôte, zmarły w 1871 roku; Siccas Guitars podaje raz 1868, raz 1871 rok. Rok urodzenia, 1785, jest zgodny.
- Miejsce urodzenia Panormo. Ramka hasła w Wikipedii podaje Paryż, tekst tego samego hasła — Włochy. Siccas Guitars również wskazuje Paryż.
- Rok urodzenia Scherzera. Rok 1834 podaje tylko Siccas Guitars; drugiego źródła z datą nie odnaleziono. Według Siccas Scherzer pracował u Johanna Antona Stauffera, syna Johanna Georga (zm. 1853); Southwell Guitars nazywa go uczniem Stauffera bez podania imienia.
- Regulowany gryf Stauffera. Gryf ustawiany kluczykiem opisują sklepy i twórcy kopii; w źródłach niezależnych od handlu tej informacji nie potwierdzono.
Zobacz też
- Antonio de Torres — lutnik, który zamknął epokę gitary romantycznej
- Użebrowanie wachlarzowe — listewki pod płytą — kto stosował je przed Torresem
- Menzura — długość drgającej struny
- Julian Bream — gitarzysta, do którego należała gitara Lacôte’a z podpisem Sora
- Gitara flamenco — inny rodzaj gitary wyrosły z tradycji hiszpańskiej
- Spis wszystkich haseł
Źródła
- Wikipedia (en), Romantic guitar: https://en.wikipedia.org/wiki/Romantic_guitar
- Wikipedia (en), Classical guitar: https://en.wikipedia.org/wiki/Classical_guitar
- Wikipedia (es), Guitarra clásica: https://es.wikipedia.org/wiki/Guitarra_cl%C3%A1sica
- Wikipedia (en), René François Lacôte: https://en.wikipedia.org/wiki/Ren%C3%A9_Fran%C3%A7ois_Lac%C3%B4te
- Wikipedia (en), Louis Panormo: https://en.wikipedia.org/wiki/Louis_Panormo
- Wikipedia (en), Johann Georg Stauffer: https://en.wikipedia.org/wiki/Johann_Georg_Stauffer
- Wikipedia (en), Antonio de Torres Jurado: https://en.wikipedia.org/wiki/Antonio_de_Torres_Jurado
- Wikipedia (en), Fernando Sor: https://en.wikipedia.org/wiki/Fernando_Sor
- Wikipedia (en), Mauro Giuliani: https://en.wikipedia.org/wiki/Mauro_Giuliani
- Wikipedia (en), Johann Kaspar Mertz: https://en.wikipedia.org/wiki/Johann_Kaspar_Mertz
- Metropolitan Museum of Art, gitara Lacôte’a (ok. 1835): https://www.metmuseum.org/art/collection/search/503429
- Metropolitan Museum of Art, gitara Gennara Fabricatorego (1802): https://www.metmuseum.org/art/collection/search/501593
- Metropolitan Museum of Art, The Guitar: https://www.metmuseum.org/essays/the-guitar
- Norberto Torres Cortés, La guitarra clásico-romántica y la guitarra „pre-flamenca”, La madrugá 9 (2013): https://revistas.um.es/flamenco/article/view/190131
- Siccas Guitars, René Lacote: https://www.siccasguitars.com/blogs/luthiers/rene-lacote
- Siccas Guitars, Romantic Guitar — History and Buying Guide: https://www.siccasguitars.com/blogs/stories/romantische-gitarre
- Siccas Guitars, Louis Panormo 1850: https://www.siccasguitars.com/products/louis-panormo-1850-no-1978-63-cm
- Siccas Guitars, Johann Georg Stauffer 1831: https://www.siccasguitars.com/products/johann-georg-stauffer-1831
- Siccas Guitars, Anton Stauffer & Comp. 1829: https://www.siccasguitars.com/products/anton-stauffer-comp-1829
- Siccas Guitars, Johann Gottfried Scherzer: https://www.siccasguitars.com/products/johann-gottfried-scherzer-1867
- Siccas Guitars, Simon Burgun 2019, model Stauffera: https://www.siccasguitars.com/products/simon-burgun-2019-stauffer-model
- Siccas Guitars, David Moreno García 2023, kopia Panormo: https://www.siccasguitars.com/products/david-moreno-garcia-2023-louis-panormo-1840
- The Twelfth Fret, Louis Panormo 1838: https://archive.12fret.com/instruments/1838-louis-panormo-guitar/
- The Twelfth Fret, Gennaro Fabricatore 1830: https://archive.12fret.com/instruments/1830-gennaro-fabricatore-romantic-era-guitar/
- The Twelfth Fret, Scot Tremblay 2015, kopia Panormo: https://archive.12fret.com/instruments/scot-tremblay-panormo-style-guitar-walnut-2015/
- Retrofret, Nicholas Georg Ries ok. 1840: https://retrofret.com/products/nicholas-georg-ries-viennese-legnani-model-classical-guitar-1840-5075
- Brompton’s, Lacôte 1827: https://www.bromptons.co/reference/results/details/guitar-by-pierre-rena-lacote-paris-1827.html
- Brompton’s, Lacôte 1840: https://www.bromptons.co/reference/results/details/guitar-by-pierre-rena-lacote-paris-1840.html
- Brompton’s, Panormo 1829: https://www.bromptons.co/reference/results/details/guitar-by-louis-panormo-london-1829-2.html
- Brompton’s, Panormo 1843: https://www.bromptons.co/reference/results/details/guitar-by-louis-panormo-london-1843.html
- Galerie des Luthiers, Jan Tuláček 2025: https://www.galeriedesluthiers.com/guitars/jan-tulacek-2025-2/
- Early Romantic Guitar, Stauffer: https://earlyromanticguitar.com/erg/stauferpics.htm
- Southwell Guitars, Scherzer: https://southwellguitars.co.uk/guitars/scherzer/
- Finely Strung, Panormo guitar: https://finelystrung.com/2010/09/10/panormo-guitar/
- Liutaio Mottola, Panormo replica: https://liutaiomottola.com/instruments/Panormo.htm